Jestem gruby, a to wszystko wina genów?!

Każdy z Nas lubi tłumaczyć się przed samym sobą i przypisywać winę wszystkim wokół tylko nie sobie. Zastanów się, ile razy w życiu słyszałaś/eś, że ktoś jest otyły ponieważ odziedziczył niekorzystny genotyp i nie może nic na to poradzić? Ja, wiele…

Czy to faktycznie prawda, czy może zdecydowanej większości osób „przy kości” brakuje silnej woli i odpowiedniej motywacji? Jak zwykle odpowiedź na to pytanie nie jest jednoznaczna, a punkty widzenia osób szczupłych i otyłych rozjeżdżają się. Jestem  przekonany, że zdecydowana większość szczupłych osób szybko osądzi osoby otyłe i stwierdzi:  „TAK, to przez lenistwo!”, podczas gdy osoby otyłe powiedzą, że mają tak przecież od dziecka.

JAK JEST NAPRAWDĘ?

Do tego, że otyłość dotyczy ogromnego odsetka osób na całym świecie raczej nie trzeba nikogo przekonywać. Wzrost częstości występowania otyłości na przestrzeni ostatnich 20 lat świetnie obrazuje poniższy grafika.

Znalezione obrazy dla zapytania obesity prevalence worldwide 2018

Szacuje się, że Stanach Zjednoczonych ponad 1/3 dorosłej populacji (~35%) i ~17% w wieku 2-19 lat jest otyła. W powstawaniu i rozwoju otyłości rolę odgrywa wiele różnych czynników, wśród tych najważniejszych wymienia się czynniki środowiskowe, behawioralne oraz genetyczne.  Jako dietetycy najczęściej zwracamy uwagę na niezdrowy i siedzący tryb życia oraz zbyt wysoką w stosunku do potrzeb organizmu konsumpcję żywności. Jednak w literaturze przedmiotu możemy natknąć się na badania, które pokazują, że często poziom sukcesu w redukcji masy ciała nie jest adekwatny do podejmowanych działań. Ponadto na pewno znamy osoby, które mimo tego, że nie dbają o swoje odżywianie nadal pozostają szczupłe.

DLACZEGO TAK SIĘ DZIEJE?

W tym momencie najczęściej pada odpowiedź – TO WINA GENÓW! Faktycznie, badania naukowe sugerują, że niekorzystny genotyp nie tylko zwiększa szansę wystąpienia otyłości, ale również  może wpływać na to jak ludzie reagują na zmianę stylu życia.

Do tej pory przebadano wiele genów wpływających na masę ciała i z uwagi na mnogość badań naukowych,  w tym wpisie zajmę się wyłącznie genem podatności na otyłość, czyli FTO (ang. fat mass and obesity associated gene). Po raz pierwszy zidentyfikowano go w 1999 roku w modelu mysim, jako gen uczestniczący w programowanej śmierci komórki [Peters i wsp.]. Osiem lat później dwa niezależne zespoły badawcze odkryły gen FTO w ludzkim genomie [Scuteri i wsp.; Frayling i wsp.] i jak się domyślacie zaczęła się lawina badań naukowych dotyczących roli genu FTO w rozwoju otyłości u ludzi. Badano przede wszystkim związek między FTO, a BMI, cukrzycą typu 2,  zaburzeniami metabolicznymi oraz wiekiem i płcią. 

Gen FTO jest zlokalizowany na chromosomie 16 (16q12.2). Jego duplikacja wywołuje upośledzenie umysłowe, otyłość i inne zaburzenia. FTO ulega ekspresji głównie w mózgu i podwzgórzu. Związek pomiędzy FTO, a otyłością w dzieciństwie i okresie dorastania został potwierdzony przez badania polimorfizmów pojedynczego nukleotydu – SNPów. Najważniejsze z nich to: rs7202116, rs9930506, rs1421085, rs3751812, rs9939609 oraz rs17817449.

Badania sugerują, że różne polimorfizmy w genie FTO mogą odgrywać kluczową rolę w regulacji spożycia żywności i wydatkowania energii. W badaniach najczęściej przewija się polimorfizm rs9939609 genu FTO i faktycznie liczne badania potwierdziły, że istnieje związek pomiędzy tym polimorfizmem a masą ciała i wielkością BMI. Zwraca się tutaj uwagę głównie na nosicielstwo allelu A (nawet 45% populacji europejskiej), który można nazwać allelem ryzyka otyłości. Frayling i wsp. na grupie ponad 38 tysięcy Europejczyków wykazali, że u homozygotycznych nosicieli allelu A (ok. 16% populacji) stwierdza się wyższą o około 3 kg masę ciała oraz większą podatność na otyłość (~1,7 raza) w porównaniu z homozygotami o niższym ryzyku otyłości (TT). Dokładny mechanizm tego efektu niestety wciąż nie jest dobrze poznany. Pisze się również o tym, że największy wpływ genu FTO jest widoczny między 7 a 20 rokiem życia. Nosiciele alleli ryzyka w genie FTO mogą spożywać nawet 300 kcal dziennie więcej niż osoby o genotypie TT [Speakman i wsp.].  Dodatkowo wysoce prawdopodobny jest także udział polimorfizmów genu FTO w metabolizmie, jednak to temat na osoby wpis. 

Najprawdopodobniej powodzenie interwencji prowadzących do zmiany stylu życia tj. zmiany poziomu aktywności fizycznej i spożycia makroskładników może również być związane z genami. Problem jednak w tym, że dowody naukowe na ten temat są wciąż ograniczone.

CZY „ZŁE GENY” TO DOBRA WYMÓWKA?

Zanim odpowiem na zadane pytanie warto pamiętać o jednym fakcie – na przestrzeni ostatnich stuleci to środowisko w którym żyjemy, a nie geny uległo zmianie. Mogę śmiało napisać, że nie sprzyja ono nosicielom alleli ryzyka polimorfizmów genu FTO, ponieważ dziś dochodzi do sytuacji, w której geny, które kiedyś miały ocalić nas przed okresami głodu mogą przyczyniać się do zwiększenia prawdopodobieństwa otyłości szczególnie w miejscach, w których żywności nie brakuje (czyt. państwa rozwinięte). Jeśli jednak czytasz ten artykuł dla potwierdzenia swojej teorii muszę Cię zmartwić, ponieważ nawet jeśli jesteś nosicielem dwóch alleli ryzyka (AA) masz duże szanse odnieść sukces! W 2016 roku Kalantari i wsp. opublikowali przegląd prac, którego celem była ocena najnowszych badań dotyczących interakcji pomiędzy genem FTO, a czynnikami środowiskowymi wpływającymi na otyłość i wpływem tych interakcji na poziom sukcesu po wprowadzeniu zmian stylu życia. Co się okazało? Wpływ genu FTO na otyłość może być w dużym stopniu modyfikowany przez styl życia.  W sześciu z siedmiu badań dotyczących interakcji genu FTO z dietą i aktywnością fizyczną wykazano, że dbanie o te kluczowe elementy zmniejsza wpływ niekorzystnych polimorfizmów FTO na masę i skład ciała. Tylko jedno z badań wykazało, że czynniki te nie odgrywają roli.  W większości badań rola polimorfizmów genu FTO w zwiększaniu ryzyka występowania otyłości jest istotnie nasilona przez siedzący tryb życia, niską aktywność fizyczną oraz spożywanie zbyt dużej ilości energii. Innymi słowy nawet jeśli masz to nieszczęście, że posiadasz dwa allele zwiększonego ryzyka otyłości nadal masz szansę to przezwyciężyć. 

CZY NOSICIELOM NIEKORZYSTNYCH ALLELI TRUDNIEJ SCHUDNĄĆ?

Skoro ustaliliśmy już, że pilnowanie ilości energii jaką dostarczamy oraz zachowanie odpowiedniej aktywności fizycznej są w stanie zmniejszyć wpływ niekorzystnych polimorfizmów, czas odpowiedzieć sobie na pytanie zawarte w tytule tego podrozdziału. Livingstone i wsp. (2016) opublikowali przegląd systematyczny wraz z metaanalizą badań naukowych, który miał ocenić wpływ genotypu FTO na spadek masy ciała przy uwzględnieniu diety oraz aktywności fizycznej. Do metaanalizy zakwalifikowano osiem randomizowanych badań z całkowitą liczbą uczestników 9563 osoby. Wyniki tej metaanalizy sugerują, że osoby z niekorzystnym genotypem FTO w porównaniu do reszty populacji odpowiadają równie dobrze na interwencję dietetyczną, zwiększenie aktywności fizycznej oraz wprowadzenie leczenia farmakologicznego. O czym to świadczy? Nawet jeśli posiadasz opisywany genotyp nie musisz spędzać godzin na siłowni i katować się dietami głodówkowymi, ponieważ reagujesz na wprowadzane interwencje podobnie do osób nie posiadających alleli ryzyka otyłości.

WNIOSKI – CZY TO WSZYSTKO WINA GENÓW? 

W mojej opinii – NIE.

Jednak nie można zaprzeczyć, że komponenta genetyczna jest JEDNYM Z WIELU czynników przyczyniających się do rozwoju otyłości, lecz nie należy obarczać jej całą winą. Zdecydowanie większe znaczenie może odgrywać tutaj: siedzący tryb życia, brak aktywności fizycznej, czy sposób odżywiania, który nie jest dopasowany do indywidualnych potrzeb. Zanim zaczniesz udowadniać swoje racje i mówić, że w Twoim przypadku jest zupełnie inaczej odpowiedz sobie szczerze na poniższe pytania:

  • Czy kiedykolwiek przez dłuższy okres czasu kontrolowałaś/eś dokładnie ilość spożywanych kalorii?  
  • Czy podczas tego okresu byłaś/eś wystarczająco sumienna/y i nie zdarzały Ci się niekontrolowane odstępstwa od planu dietetycznego i treningowego?

Pytania te nie są bezpodstawne, gdyż większość osób, która chce zmienić swój styl życia ma duże problemy z trzymaniem się zaleceń żywieniowych. Czasami jest to podyktowane brakiem silnej woli, czasami zbyt rygorystycznym podejściem dietetyków/trenerów, a czasami obydwoma tymi zmiennymi. Nie oznacza to wcale, że geny nie zwiększają ryzyka otyłości, oznacza to, że najprawdopodobniej ich znaczenie nie jest tak duże jak byśmy czasem chcieli.

Geny Konrad Klekot

Piśmiennictwo

  1. Peters T., Ausmeier K., Rüther U.: Cloning of Fatso (Fto), a novel gene deleted by the Fused toes (Ft) mouse mutation. Mamm. Genome 1999; 10: 983–986.
  2. Scuteri A., Sanna S., Chen W. i wsp.: Genome-Wide Association scan shows genetic variants in the FTO gene are associated with obesity-related traits. PLoS Genet 2007; 3: 1200–1210.
  3. Frayling T., Timpson N., Weedon M. i wsp.: A common variant in the FTO gene is associated with body mass index and predisposes to childhood and adult obesity. Science 2007; 316: 889–894.
  4. Speakman JR, Rance KA, Johnstone AM. Polymorphisms of the FTO gene are associated with variation in energy intake, but not energy expenditure. Obesity (Silver Spring). 2008 Aug;16(8):1961-5.
  5. Kalantari N, Doaei S, Keshavarz-Mohammadi N, Gholamalizadeh M, Pazan N. Review of studies on the fat mass and obesity-associated (FTO) gene interactions with environmental factors affecting on obesity and its impact on lifestyle interventions. ARYA Atheroscler. 2016 Nov;12(6):281-290.
  6. Livingstone K, Celis-Morales C, Papandonatos GD, et al. FTO genotype and weight loss: systematic review and meta-analysis of 9563 individual participant data from eight randomised controlled trials. BMJ. 2016 Sep 20;354:i4707.
  7. Speakman JR, The ‚Fat Mass and Obesity Related’ (FTO) gene: Mechanisms of Impact on Obesity and Energy Balance. Curr Obes Rep. 2015 Mar;4(1):73-91.
  8. Loos RJ, Yeo GS. The bigger picture of FTO: the first GWAS-identified obesity gene. Nat Rev Endocrinol. 2014 Jan;10(1):51-61.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s